نمایه سازی استنادی
مقدمه
از مسايل پيچيده عصر انفجار اطلاعات ، پديده نوظهور ارزيابي پژوهش ، پژوهشگران و دانشمندان، و نيز شناخت و دسترسي به منابع مورد نياز مراجعان در ميان انبوه متون موجود است. نمایه های استنادی یکی از ابزارهای مهم برای ارزیابی دانشمندان ،پژوهشگران ، سازمانها ، دانشگاه ها ، دانشکده ها و موسسات مي باشند.به عبارتي، نمايه استنادي يكي از بسترهايي است كه ميتواند به عرضه كتابشناختي مقالات كليدي و برجسته علمي دست بزند. هم چنين از طريق نمايههاي استنادي مي توان به ارزيابي كمي و كيفي توليدات علمي، مطالعه تاريخ وساختار علم ، شناخت رابطه بين استنادها و ترسيم ساختار موضوعي رشته هاي علمي دست يافت.
زیر بناهاي فکري :
کل مباحث مربوط به نمایه سازی استنادی، به استناد ها و ارتباط بین استناد های مقاله ها توجه دارد . بر این اساس همه قضاوت ها در این مورد نه تنها با کمیت استناد ها بلکه در بطن خود با کیفیت استادها (یا نفوذ یک نوشته درنوشته های دیگر) در ارتباط است. بر این اساس در قضاوت های مبتنی بر تحلیل استنادها ضروری است که زیر بناهای فکری این گونه تحلیلها جدا مورد توجه باشد تا زیر بنای قضاوتی کیفی که بر اساس کمیت ها انجام می شود، باز شناخته شود. دانشممندانی که در این حوزه فعالیت دارند بر این باورند که چون مطالعه مستقیم رفتار ها و فعالیت های منجر به تولید ، اشاعه و کسب اطلاعات علمی بسیار دشوار و در پاره ای موارد غیر علمی است به ناچار باید به روش غیر مستقیم توسل جست و آثار بر جا ی ما نده از این فعالیتها را مورد مطالعه قرار داد . هر استناد به نوشته ای می تواند امتیازی برای اهمیت نوشته مورد استناد، تلقی شود. زیرا عالمی به احتمال در سطح علمی نویسنده ، با استناد به نوشته بر اهمیت نوشته و نویسنده آن در تولید نوشته خود اشاره دارد. ساده تر اینکه این امر نوعی اعتبار بخشی به نوشته خود بر اساس نوشته شخص دیگری است بدیهی است شخص دیگر و یا نوشته دیگر خود باید اعتباری داشته باشد که به اعتبار مقاله استناد کننده بیافزاید . فرض شده است نوشته ای که با رها توسط دیگران مورد استناد قرار گرفته معتبر تر از نوشته است که کمتر مورد استناد قرار گرفته است براین اساس آنچه در نمایه استنادی باید مورد توجه باشد کیفیت متون است. (دیانی)
در سال 1953، ويليام سي آدير ، معاون پيشين مؤسسه تهيهكننده "استنادهاي شپرد"، در نامهاي به يوجين گارفيلد پيشنهاد بهكارگيري استنادهاي نوشتههاي علمي را به وي ارائه داد. گارفيلد در آن سالها در طرح ولش در زمينه تهيه نمايههاي پزشكي كتابخانه پزشكي جان هاپكينز فعاليت ميكرد. بهدنبال اين پيشنهاد، گارفيلد پيبرد كه تقريبآ هر جملهاي در مقالات مروري بر پايه استنادي به آثار پيشين است كه ميتوان آنها را بهمنزله مجموعهاي از عناصر نمايهسازي درنظر گرفت. تبديل اين عناصر بهشكلي ثابت براي نمايهسازي مسئلهاي عمده بود. نتيجه ايجاد ارتباط ميان انديشه شكلگيري طرح ولش و ساختار "استنادهاي شپرد" منجر به تهيه و توسعه نمايه استنادي آثار علمي توسط گارفيلد گرديد (4:7). گارفيلد در سال 1955 طي مقالهاي در نشريه >علوم< ، فكر ايجاد نمايه استنادي علوم را عرضه كرد.
تاریخچه نمایه سازی استنادی:
در سال 1873 برای اولین بار مفهوم نمایه استنادی توسط فرانک شپرد برای کشف چگونگی برخورد با موارد پیشین ارائه شد(حری،1362). در سال 1953 نظام نمایه سازی شپرد به عنوا ن یک نظام نمایه سازی علمی مورد بررسی قرار گرفت . یوجین گارفیلد در سال 1954 مقاله ای درباره نمایه استنادی برای متون علمی نوشت (واینستاک،1971) و سرانجام فکر تدوین نمایه استنادی علوم را در سال 1955 گارفیلد ارائه کرد . در سال 1961 موسسه ملی بهداشت برنامه مشترکی را با موسسه اطلاعات علمی برای تهیه نمایه استنادی در حوزه ژنتیک آغاز کرد. گارفیلد در سال 1963 باری نخستین بار استفاده از این ابزار را برای ردیابی مقالات علمی همگانی ساخت(عصاره، 1381).
تعريف استناد :
· استناد یعنی یادداشت ارجاعی به اثری که از آن عبارتی یا جملهای (به صورت مستقیم یا غیرمستقیم) نقل شده است یا ارجاعی به یک اثر یا یک منبع موثق به منظور اثبات صحت یک مطلب یا یک نظر (سلطانی و راستین، 1379، ص.14).
«نارين» در سال 1976 استناد را مساوي با قبول صحت و درستي يک مدرک توسط مدرک ديگر تعريف کردهاست. براي مثال هرگاه مدرک الف در سياهه ارجاعهاي مدرک ب ظاهر شود، بيانگر اين است که مدرک الف توسط مدرک ب به عنوان يك منبع اطلاعاتي در حمايت از يک انديشه يا يک واقعيت و... مورد استناد واقع شده است.
در تعريف ديگر، استناد عبارت است از ارجاعي به يک مدرک پيشين که توسط يک مدرک تازهانتشاريافته داده ميشود. آن مدرکي که استناد ميدهد، «مدرک استنادکننده»[8] و مدرکي که مورد استناد قرار ميگيرد، «مدرک استنادشونده»[9] ناميده ميشود (King 1987).
به عقيده «سانديسون»[10] (1989) استنادها تنها مجموعهاي از اطلاعات کتابشناختي موجود در پايان مقاله يا به صورت پانوشت يا دادههاي بهدستآمده از نمايههاي استنادي نيستند؛ استناد بيانگر تصميم نويسنده است که قصد دارد رابطه بين مدرکي را که در دست تهيه دارد با متون ديگر، نشان بدهد.
«کامپاناريو»[11] (2003) از استنادها به عنوان يادداشتهاي موجود در متن اصلي يک اثر علمي ياد ميکند که يک ارجاع کتابشناختي به اثري انتشاريافته ميدهند که اين مرجع، توسط نويسنده استفاده يا نقلقول شده است.
در بيان ديگر، استناد يادداشت کوتاهي است که يک منبع اطلاعاتي يا يک عبارت نقلشده را به رسميت ميشناسد و تصديق ميكند (Answers 2007).
استنادها در آثار علمي جايگاه ويژه اي دارند و در واقع يک مقاله علمي زماني معتبر است که به آثار و متون آن موضوع استناد نمايد
تفاوت ارجاع و استناد
دو واژه «ارجاع» و «استناد» در غالباً مترادف هم و به جاي يكديگر به كار ميروند، اما در زبان انگلیسی بین دو واژه استناد (Citation) و ارجاع (Reference) تفاوت قائل می شوند. ارجاع به معناي هدايت كردن به سوي منبعي براي تأييد نكتهای، و در مقابل استناد پذيرش درستي مطلبي از سوی منبعي ديگر است. اگر مدرک R حاوی پانویس کتابشناختی باشد که مبین استفاده از مدرک C و یا شرح و توضیح آ ن باشد، آنگاه R حاوی ارجاعی به C بوده C و دارای استنادی از R است. تعداد ارجاعات متعلق به یک مدرک بر اساس تعداد مدارک موجود در فهرست منابع و ماخذ در قالب پانویس یا یادداشت های پایانی و غیره محاسبه می شود؛ در حالی که تعداد استنادهای متعلق به آن با جستجو در نوعی نمایه استنادی و تعیین تعداد مدارک دیگری که ان را ذکر کرده اند ، به دست می اید.(پرایس،1970)
نمايه سازي استنادي:
حری (1362) نمایه استنادی را سیاهه منظمی از مقالات استناد کننده که همراه هر یک از آنها سیاهه ای از مقالات استناد شده آمده باشد، تعریف می کند. مقاله استناد کننده را متن (source)و مقاله مورداستناد را ماخذ یا سند(citation) می نامند.
نمایه استنادی یا نمایه سازی استنادی نوعی نمایه سازی است که امکان بازیابی مقاله های منتشر شده در مجله های علمی را بر مبنای استنادهای دریافتی از سایر مقاله ها و ارجاع ها به سایر مقاله ها فراهم می نماید. در واقع، نوعی نمایه است که آثار پیشین که در آثار پسین به آنها استناد شده را فهرست می نماید. این نوع نمایه بیشتر توسط پژوهشگران برای جایابی منابع مرتبط و کسب اطلاع بیشتر در مورد یک موضوع یا مسأله منتشر شده پیشین استفاده می شود.
دلایل پیدایش وتوسعه نمایه سازی استنادی
سه عامل منجر به توسعه نمایه سازی استنادی بعد از سال 1950 میلادی شد.
اولین عامل نیاز به راه حل بهتر جهت میریت اطلاعات
با ورود و تزریق دلارهای حکومتی به تحقیق وتوسعه در جنگ جهانی دوم جامعه پژوهش به طور طبیعی شروع به آشکار ساختن اسناد یافته های خویش از طریق کانال پذیرفته شده نشریات علمی منتشر شده کرد. رونق و رشد متعاقب متون منجر به ایجاد نیازی جهت نمایه سازی وبازیابی که بسیار موثر تر و کاراتر نسبت به مدل های جاری از نمایه ها ی متون برای نشان دادن موضوعات ویژه شدو با توجه به هزینه بر بودن و زمان بر بودن و کاربر بودن نمایه سازی دستی نیاز به راه حلی بهتر جهت مدیریت اطلاعات احساس شد.
دومین عامل رشد نارضا یتی همراه با افزایش ظرفیت نمایه سازی موضوعی جهت برآوردن نیاز های محققان بود.
به خاطر این مساله یک نمایه موضوعی زمان زیادی برای افزوده شدن مواد به نمایه می برد. ماهها طول می کشید تا محققان از یافته های منتشر شده در زمینه مورد نظر خود و دیگر زمینه ها که با زمینه مورد نظر آنان مرتبط بود آگاهی داشته باشند. بنابراین محدودیت هایی در نمایه سازی موضوعی در اصطلاحات بازیابی وجود داشت و اصطلاحات مناسب برای یک رشته تخصصی الزاما همان معنی را برای محققان دیگر رشته ها که شاید هم پوشانی با هم داشتند را نمی دادند. و دانشمندان نیاز داشتند که از تحقیقات انجام یافته اطلاع داشته باشند تا تحقیقاتشان را بر اساس پژوهش هایی که از طریق بررسی مناسب متون به دست آورده اند استوار سازند.
هم چنین موضوع امید وار کننده که خودکار سازی می تواند راه گشای مشکلات باشد سومین عامل در توسعه نمایه سازی استنادی بود .
خود کار سازی در دهه 1950 با محیط مجازی امروز فا صله زیادی داشت اما هیجان بسیار ی برای استفاده از مزیت های بالقوه که از کاربرد کامپیوتر در گردآوری و پردازش اطلاعات حاصل می شد وجود داشت و حکومت ایالات متحده امیدوار بود که خود کار سازی می تواند مشکلات نمایه سازی دستی را را کاهش داده و حتی به طور کامل از بین ببرد.
هدف نمایه سازی استنادی:
هدف نمایه سازی استنادی عبارت است از:
· فراهم آوردن امکان جستجو و بازیابی اطلاعات؛
· معرفی پیشینه های پژوهش از طریق استنادها و ارجاع ها؛
· از سر راه برداشتن مشکلات زبانی و مسائل گزینش واژگان در بازیابی اطلاعات؛ و
· ارزیابی آثار علمی بر مبنای میزان استناد به آنها.
كاربرد هاي نمايه استنادی:
یافتن مقالاتی که مقاله مورد نظر را مورد استناد قرار داده اند .
نمایه سازی استنادی راه حلی است برای جستجوی روو به آینده در متون از نقطه شروع از یک مقاله . برای مثال چنانچه یک مقاله بسیار خوبی درباره یک موضوع ویژه که در سال 1992 منتشر شده داشته باشید ، می توانید از نمایه استنادی علم استفاده کنید(از طریق وب علم) جهت یافتن مقالاتی که بعد از سال 1992 منتشر شده اند وآن مقاله را مورد استناد قرار داده اند .
یافتن مدت زمان مورد استناد واقع شدن مقالات و تعیین شاخص h محققان
تعیین بهترین مجلات در رشته مورد نظر
اطلاعاات استنادی برای رتبه بندی مجلات در حوزه موضوعی ویژه معمولا بر اساس عامل تاثیر موسسه اطلاعات علمی استفاده می شوند.
درست کردن ارجاعات قدیمی و مبهم
معرفی اثار جدید دانشمندان در حوزه های علمی
ارزیابی آثار علمی و ترسیم ساختار دانش
بررسی پیشینه تاریخی هر علم
منابع:
دياني، محمد حسين. باز خواني زير بنا و ملاحظات نظري نمايه سازي استنادي، کتابداري و اطلاع رساني، دوره : ،
شماره : 35، پاييز 1385، ص. 5 تـا 10
عصاره، فريده.،(و ديگران ...) .نمايه استنادي(S.C.I): ساختار و کاربردهاي آن، رهيافت, دوره : -، شماره : 27، بهار 1381، ص. 236 تـا 243
Garfield, E. 1955. Citation indexes for science: A new dimension in
documentation through association of ideas. Science, 122 (3159): 108-111. Available at: http://www.garfield.library.upenn.edu/essays/v6p468y1983.pdf
Garfield, E. (1979/1983). Citation Indexing: Its theory and Application in Science, Technology and Humanities. New York: Wiley & Sons. (Reprinted by ISI Press, 1983). Available at: http://www.garfield.library.upenn.edu/ci/title.pdf
Thomson ISI. 2005. History of citation indexing. http://scientific.thomson.com/knowtrend/essays/citationindexing/history/
Weinstock, M. 1971. Citation indexes. In: Kent, A. (ed.), Encyclopedia of Library and Information Science. New York: Marcel Dekker, Vol. 5: 16-41. Available at: http://garfield.library.upenn.edu/essays/V1p188y1962-73.pdf
سلام به همه دوستان و بازدیدکنندگان محترم . پیشنهادات و انتقادات سازنده شما خواننده گرامی باعث تغیرات کمی و کیفی این وبلاگ میشه. باور کن .